Journal Article

Repliek

Slatman, Jenny

2020

Overview

De druk om maar te publiceren is enorm hoog, terwijl je eigenlijk geen flauw idee hebt wie jouw stukken nu echt leest. Geciteerd betekent dat je “meedoet”, dat mensen weet hebben van wat je doet. Ik ben dan ook enorm verguld met de zes referenten die mijn focusartikel zorgvuldig hebben gelezen en daarbij allerlei interessante opmerkingen hebben geplaatst, welke mij uitnodigen om mijn ideeën verder aan te scherpen. Wat een luxe in deze tijd waarin we alleen maar aangespoord worden om snel en veel te lezen en schrijven. Graag bedank ik dan ook Maarten Coolen, Kristien Hens, Janske Hermens, Nicole van Voorst Vader-Bours, Veronica Vasterling en Maren Wehrle voor hun nauwkeurige lezing van mijn tekst. De referenten halen ieder heel uiteenlopende punten naar voren. Deze analyse van Coolen is correct als we Merleau-Ponty’s manier van filosoferen opvatten als een vorm van transcendentale fenomenologie, dat wil zeggen een fenomenologie die er vanuit gaat dat er een subject is – in dit geval een belichaamd subject – dat de mogelijkheidsvoorwaarde vormt voor het ontsluiten van de wereld. Maar hierbij moeten we niet vergeten dat het transcendentale redeneren van Merleau-Ponty ons niet bij een zuiver transcendentaal subject of “ik” brengt. Het “ik” van het “ik kan” gaat niet zomaar vooraf aan de wereld die het ontsluit. Er is eerder sprake van een soort cirkel van constitutie: datgene wat voorwaarde is voor het verschijnen van een wereld maakt deel uit van die wereld. Die cirkel van constitutie wordt duidelijk als we kijken naar wat subjectiviteit behelst bij Merleau-Ponty. Voor Merleau-Ponty is het subject het corps propre, het geleefde lichaam, een vertaling van wat Husserl Leib noemde. Husserl beschrijft hoe het lichaam op twee verschillende manieren aan ons zelf kan verschijnen en dus op twee verschillende manieren geconstitueerd wordt. Het lichaam wordt geconstitueerd als objectief lichaam of Körper, wanneer het in een bepaald perspectief verschijnt en we er fysieke kwaliteiten aan kunnen geven. Dit soort gewaarwordingen constitueren geen ding of object, maar enkel een belichaamd nulpunt, en het gevoel van wat ik “mijn-zijn” noem. Belangrijk om hier in te zien is dus dat het lichaam als subject, als Leib en “ik kan”, inderdaad een nulpunt is voor al het handelen en waarnemen, maar tegelijkertijd wordt dit nulpunt gevormd, geconstitueerd door middel van zintuiglijke gewaarwordingen welke op hun beurt niet losgezongen kunnen worden van de omgeving, de wereld waarin dit lichaam zich begeeft. Nu deze cirkel van constitutie, welke ik in mijn focusartikel niet besproken heb, nader is toegelicht, kan ik ook verder ingaan op hoe we de relatie tussen het zieke of gezonde individu en de wereld kunnen preciseren. Ziek-zijn en abnormaal-zijn zijn kwaliteiten die we toedichten aan individuen. De mate waarin iemands “ik kan” verminderd is, zal aan de ene kant afhangen van de mate waarin iemand fysieke pijn en beperkingen heeft, maar aan de andere kant ook van de mogelijkheden, “affordances”, die de omgeving op dat moment aan het individu te bieden heeft (Rietveld & Kiverstein, 2014). Dat is nu precies niet het geval. De cirkel van constitutie moeten we dan ook als volgt begrijpen: het belichaamde subject dat een wereld ontsluit, wordt zelf ook gevormd en geconstitueerd door de wereld waarin het zichzelf aantreft. De wereld waarin je jezelf aantreft en waar je altijd al deel aan hebt, is een wereld waarin bepaalde normen en machtsverhoudingen gelden. Dat is wat ik elders socio-fenomenologie heb genoemd (Slatman 2014). Vasterling merkt op dat zo gauw we het over de blik van de ander hebben, het perspectief pour autrui, zoals Sartre het noemt, dat

• Publisher: Amsterdam University Press
• Subject: Sartre, Jean-Paul (1905-1980)